On(h)erkende parel van Groningen / Paul Breteler

On(h)erkende parel van Groningen

Iedereen heeft wel zijn vaste routes door de stad die je inmiddels kan dromen. Routes die je zo vaak rijdt dat je eigenlijk geen aandacht meer besteedt aan de bebouwde omgeving. Je kijkt wel naar de gebouwen, maar je ziet ze niet. Toch kan het je ineens overkomen dat je op je bekende weg toch ineens iets nieuws ziet. Een gebouw in een ander daglicht, een detail dat je nooit was opgevallen, een parel op een onverwachte plek; in dit geval tussen een woonboulevard en een woonwijk in.

Zorg voor de architectuur

Aan de Peizerweg, op de hoek van het Stadspark, staat het zendgebouw van KPN. Voor veel mensen herkenbaar aan zijn zendmast en misschien de grote witte massa aan de voet daarvan. Het zendgebouw heeft echter veel meer (architectonisch) te bieden dan zijn beeld van veraf dat, laten we eerlijk zijn, niet veel voorstelt. Het gebouw is ontworpen door  ir S.F. Steeneken en is in 1972 opgeleverd. In zijn totaliteit heeft het een apart uiterlijk. Grofweg gezien zou je het gebouw in vijf elementen kunnen opdelen; het voorgebouw, het zijgebouw, het hoofdgebouw, de zendmast en het verbindende element daartussen. Het geheel straalt functionaliteit uit, maar er zitten meerdere (modernistische) elementen waar speciale zorg in zit voor de architectuur. Deze elementen hebben gelijkenissen met wereldberoemde modernistische bouwwerken en zullen in dit artikel in de spotlight gezet worden.

Een goedkeurende knik

Om te beginnen bij de toren; lang, rank, wit en met subtiele lichtgrijze ‘accenten’. Deze accenten zijn smalle steunberen die de verticaliteit benadrukken en versterken. Als tegenhanger hiervan vind je smalle, licht verdiepte, ramen als tegenhanger die de toren in balans brengt. Het vormt een toren die niet zou misstaan in Le Havre, Auguste Perret zou goedkeurend geknikt hebben.

De toren is verbonden aan het hoofdvolume met een fantastische open verbinding die sterk doet denken aan de Fagusfabriek van Gropius en het sanatorium Zonnestraal van Duiker.

Wit, horizontaal strak en open door het vele glas met precies de goede vlakverdeling. Het is wellicht slechts een klein gedeelte van het gebouw, maar het is een belangrijk verbindend element.

Slimme architectonische oplossingen

Het voor- en zijgebouw lijken losstaande volumes t.o.v. het gehele complex. Dit kan leiden tot een fragmentatie van het gebouw, maar Steeneken ging hier slim mee om. Het voorgebouw straalt een gevoel voor verhouding uit van de architect. Er zit een mooie balans tussen het witte stucwerk, het cluster van horizontale ramen en het verdiepte balkon op de bovenste laag. Het vormt een statig geheel en dient echt als een voorkant en entree voor het gebouw. Het is een tijdloos ontwerp en zou niet misstaan in een hip zakencentrum in de randstad. Bureau Amsterdam van Claus en Kaan is een voorbeeld dat deze vormentaal nog steeds actueel en modern is.

Het zijgebouw zit wat weggestopt en heeft een sterk functionele plint en is omsloten door een hek. Nieman is hier goed mee omgesprongen door de verdieping aan te zetten met een dikke wit kader met daartussen glas en baksteen. Tussen het kader zitten dikke betonnen elementen, die breder worden naar boven, die ervoor zorgen dat het gebouw niet wegvalt tegen de grotere volumes rondom. De betonnen elementen zijn fraai vormgegeven en doen denken aan de steunberen van de kerk van Niemeyer in Brasilia.

Gemiste kans

Het hoofdvolume is massief en gesloten. Met name de noordgevel is niet aantrekkelijk en bepaalt het imago richting Groningen. Hier is zijn wel de horizontale doorlopende ramen te vinden, een typisch modernistisch stijlelement, maar zijn ze erg klein, donker en (te) verdiept. Het gevelbeeld wordt met voor het grootste deel bepaald door de witte panelen. Stucwerk in de plaats had al een stuk geholpen. Waarschijnlijk sloot het programma van eisen (of de financiën) de creativiteit uit die Nieman heeft getoond bij de bovenstaande elementen. Dit is jammer, want het gebouw had anders de potentie om uit te groeien tot een icoon van modernistische architectuur in Nederland.

But wait, there’s more!

Architectenbureau Nieman en ir. S.F. Steeneken is in de loop der jaren opgegaan in axes architecten, dat weer is gefuseerd tot sax architecten. Beide heren zijn niet meer actief. Het volledige verhaal achter de architect en het zendgebouw is dus moeilijk te achterhalen. Wat wel duidelijk is is dat het zendgebouw niet een lucky shot was van een sterk staaltje modernistische architectuur; het bureau heeft namelijk ook de voormalige LTS in Assen ontworpen. Ook dit gebouw heeft meerdere modernistische elementen; een open, glazen trappenhuis à la Gropius, de pilotis en horizontale raam- en gevelverdeling van Le Corbusier en de verticale elementen die iets weghebben van de liggers van Mies van der Rohe op zijn Seagram Building.

Wederom zit er een zeker tijdloos aspect aan het gebouw. Het is onlangs gerenoveerd met behoud van bovengenoemde karaktereigenschappen en is hiermee genomineerd voor de NRP Gulden Feniks.

Ere wie ere toekomt

Steeneken en Nieman zijn geen gerenommeerde namen in Groningen, laat staan in Nederland. Hiervoor zijn er te weinig bijzondere of beeldbepalende gebouwen neergezet. Het zendgebouw is echter één van de weinige modernistische gebouwen die we hebben in Groningen en moeten we dus koesteren. Nieman en Steeneken hebben hun kunde en talent geëtaleerd en het wordt tijd dat zij én het zendgebouw de erkenning krijgen die zij verdienen.

Aanvulling door dhr. S.F. Steeneken (zoon van):

Het oorspronkelijke ontwerp was kleiner en de toren miste de witte kolommen. Oorspronkelijk bestond de toren uit vijf betonelementen. Later toen de toren verhoogd en verstevigd moest worden zijn de witte kolommen aangebracht. Een creatieve en mooie oplossing. De foto "ramen 2" is van een deel dat ook later is bijgebouwd.